ONDERWIJS IS EEN SOCIAAL VACCIN TEGEN HIV/AIDS

De aidsepidemie. U kent de cijfers. Wereldwijd zo’n 40 miljoen getroffenen, het meest in het Afrika ten zuiden van de Sahara, het meest in arme landen. 8000 aidsdoden per dag. Duizenden nieuwe patiënten. Achter al die cijfers zitten verhalen. Tragische verhalen, maar ook overlevingsverhalen, van hoop, van humor en van kracht.

Welke bijdrage kan Wycliffe, specialist op het gebied van taalanalyse, alfabetisering en Bijbelvertaalwerk, leveren?

 ´Of ik wat gehad heb aan boekjes?` Rose Mhone duwt me een beduimeld blaadje onder de neus. Er staan een tiental tips op in een taal die ik niet kan lezen. Rose vertaalt:

´Accepteer de situatie: je hebt hiv. Doe niet net of er niks aan de hand is, geef anderen niet de schuld. Ga aidsremmers halen in de kliniek. Eet goed. Lees je Bijbel, dank God voor wat je nog heb en, praat erover met anderen. Als je de mogelijkheid hebt: help andere gezinnen die het minder getroffen hebben dan jij! ´Je denkt toch zeker niet dat ik dit allemaal in één keer kon onthouden? Ik heb het wel duizendmaal overgelezen, als ik het niet meer zag zitten. Het geeft me hoop, en kracht om weer verder te gaan.` Rose is onderwijzeres in Malawi. Ze is seropositief. Ik ben een dag bij haar op bezoek in het kader van een vrouwenreis naar hiv- en aidsprojecten van PRISMA, en ze heeft me net uitgelegd dat ze geluk gehad heeft. Die conclusie ligt niet zo voor de hand. Haar man stierf aan aids, ze verloor twee jonge kinderen, voedt vijf kinderen in haar eentje op, en ontdekte dat ze zelf ook besmet was. ´Maar ik heb werk, en ik heb de vrouwengroep van mijn kerk, die me vanaf het eerst moment gesteund heeft.`

 ETEN, VEILIGHEID EN ONDERWIJS

´Aids is niet zomaar een medisch probleem, waarvoor je naar een dokter gaat,` zegt Rodrick Banda, directeur van de Bijbelbond in Malawi. ´Het is zeker slopend, maar de epidemie is eerder een symptóóm dan een ziekte! Het legt de onderliggende structuren bloot, de structurele en maatschappelijke problemen van armoede, onrecht, en de ongelijkheid van man en vrouw. Malawi is nu vier keerzo arm als pakweg 20 jaar geleden. Mensen in de bloei van hun leven vallen weg: boeren en leraren, medisch personeel en voorgangers. Oude mensen worden niet meer verzorgd. Het aantal aidswezen groeit explosief: nu 500.000, volgens een lage schatting. De grootste problemen zijn voedsel, veiligheid en onderwijs. Meer vrouwen dan mannen zijn geïnfecteerd. Vrouwen en meisjes vormen de kwetsbaarste groep. Ze torsen het leeuwendeel van de verzorging van aidspatiënten, terwijl ze economisch afhankelijk zijn en minder toegang tot onderwijs hebben. Aidsremmers zijn nu beter verkrijgbaar dan vroeger, maar nog steeds verkopen mensen alles wat ze hebben voor medicijnen. Landbezit gaat zo over in handen van toch al rijke mensen. Aids beïnvloedt alle terreinen van het persoonlijke en maatschappelijke leven. Een vicieuze cirkel van armoede, aids-infectie en achterstand.`

HOOP

Wat heb je nodig in zo’n situatie? ´Hoop!` zingen de vrouwen van de kerkelijke hulpgroep melodieus meerstemmig. Dansend hebben ze ons binnengehaald, nog nawiegend zitten we in lange rijen tegenover elkaar in een school. Al deze 23 vrouwen en een enkele man zijn hiv-besmet. Ze vertellen hoe ze hun niet geringe problemen en dilemma’s te lijf gaan. Ze beelden dat uit in dans en drama, ze doen voor hoe ze leren om aidspatiënten met warmte en acceptatie tegemoet te treden, om vooroordelen te lijf te gaan en elkaar aan te moedigen om de moed niet te verliezen. De liederen en stukjes zijn recht-voor-hun-raap: aids is geen sprookje, aids komt ook voor in de kerk! Aids is een zaak van dood of leven, maar ze wijzen ook een richting: wees niet bang, laat je testen!  De kerken, in het begin van de aidsepidemie huiverig om de dingen bij hun naam te noemen, hebben snel bijgeleerd. Ze bestrijden de ziekte op alle fronten: thuiszorg en huisbezoeken, zorg voor wezen en weduwen, opleidingen voor alleenstaande jongeren, praktische hulp en voorlichting, cursussen voor kerkleiders, praten over risicovol gedrag. Het is een taai gevecht tegen vooroordelen, ook in de eigen gelederen.

 PRAKTISCHE LEVENSLESSEN

Een paar jochies wijzen me hun basisschool. Pas op: aids is a killer staat er in koeienletters op de buitenmuur. Verderop hangt een andere slogan aan een boom: Onderwijs is een vaccinatie tegen hiv en aids. Wat heeft aids met onderwijs te maken? Aids ondermijnt het onderwijs op allerlei manieren. Het lerarenbestand raakt uitgedund. Er sterven elk jaar meer leraren dan er van de opleidingen komen. Klassen worden weer groter, scholen gaan dicht. De kwaliteit gaat achteruit als zowel leraren als leerlingen ziek worden. Aids ondermijnt ook de vraag naar onderwijs: de schooluitval stijgt en daarvan zijn vooral meisjes de dupe: ze gaan eerder van school om thuis voor zieke familieleden te zorgen, en soms zelfs om in hun eentje een heel huishouden te runnen. Oude stereotiepen steken weer de kop op in het onderwijs: meisjes kunnen beter thuisblijven, en de kansen op een opleiding en beroep daarna verslechteren dan ook zienderogen. Verontrustend is ook het hoge percentage meisjes dat juist door hun leraar met aids besmet wordt. Vandaar dat bijvoorbeeld een onderwijzeres als Rose daar in haar lessen aandacht aan besteedt: life skills, praktische levenskennis, heet dat vak. Het behelst een breed gebied van seksuele voorlichting, weerbaarheidtraining en ‘keuzes maken’, met de Bijbel als leidraad. Rose is trouwens zelf de eerste die toegeeft dat er vaak helemaal niet zoveel keuzes zijn, vooral niet voor vrouwen, die soms alles kwijtraken en uit armoede en noodzaak hun lichaam verkopen, incidenteel of in de prostitutie.

DOE-HET-ZELF-SCHOOL

In alle plannen en aanbevelingen voor effectieve aids-aanpak is het motto: geef meer voorlichting over aids! Doorbreek de stilte die door onwetendheid, schaamte en angst veroorzaakt wordt. In kerkdiensten wordt er over gepreekt, in scholen staat het op het lesprogramma, overal hangen posters, overal liggen brochures en boekjes. Maar niet iedereen kan lezen, in het binnenland en nu ook weer in de steden zijn grote groepen mensen die geen toegang (meer) hebben tot onderwijs. Het informele onderwijs is daardoor weer helemaal in beeld: leesklassen, alfabetiseringscursussen, informele schooltjes. Onderwijs zoals dat van oudsher door Wycliffe georganiseerd werd in leesklassen: desnoods onder een boom, met beperkte middelen, met een onderwijzer die pas getraind is om dit werk te doen, vaak ook op lokaal niveau georganiseerd, in een dorp, een wijk, een gemeenschap. Dominee Highson Gondwe bijvoorbeeld sloot net een tweejaarlijkse cursus lezen en schrijven af in zijn kerk, waarbij de deelnemers op hun beurt weer een paar anderen leren lezen en schrijven, het ´Train-de-Trainer` principe. In een ander dorp gebruiken vrouwen het eerste geld uit een door de kerk gestart microkrediet project voor een doe-het-zelf-school. Zonder lokaal of leermiddelen, maar met één van hen, vrijgesteld van tuinarbeid, als ´juf` houden ze 20 (wees)kinderen van de straat.

TEGEN HET VERGETEN

´Boeken zijn als cassettebandjes!` zegt Chikukyla Mhango, gepensioneerd gezondheidswerker. Hij heeft zijn hele leven hard gewerkt, maar zag door de aidscrisis de gemiddelde leeftijd teruggaan van 62 naar 47 jaar. ´De radio is handig voor de eerste informatievoorziening, maar in de gezondheidszorg en in de kerk is lectuur echt broodnodig. Trainers gaan weer weg, en wie kan zich alles herinneren? Er moet iets zijn om mee te werken en nog eens te bekijken. Boekjes zijn net als cassettebandjes: je kunt ze steeds opnieuw afdraaien.` ´Vergeet niet dat er een hele generatie wegvalt,` zegt Rodrick Banda. ´Met de verbrokkeling van de families en gezinnen is het nu zeker belangrijk om de geschiedenis van je volk op te schrijven. Is er niemand meer om de oude verhalen te vertellen? Noteer ze! Zijn de liederen van de grootmoeders verstomd? Schrijf ze op!Gebruikt de lokale politiek de oude dierenfabels niet meer? Opschrijven! De oude normen en waarden, die je ook vaak in de Bijbel vindt, díe willen we weer terug als vervanging voor schadelijke gebruiken, oude en moderne.`

ZEG HET MET VERHALEN!

Bij de toenemende stroom boekjes en posters plaatste de internationale conferentie over hiv en aids van de gezamenlijke Afrikaanse bijbelgenootschappen (Nairobi, oktober 2007) overigens wel een kanttekening. ´Veel belerende teksten en vraag-en-antwoord,` zeiden ze, ´maar weinig aandacht voor de toch zo effectieve Afrikaanse cultuuruitingen: drama, liederen, dans en verhalen.` Binnen Wycliffe was dat ook opgemerkt. Al in de jaren 90 vertaalden en publiceerden Wycliffe/SIL teams informatieboekjes over aids, gretig gelezen en nog steeds herdrukt. Nuchtere, zakelijke informatie over het ontstaan, de behandeling en het voorkómen van aids is nog steeds geen overbodige luxe, want vooroordelen en misverstanden tieren welig, variërend van ´aids krijg je al door een aidspatiënt aan te raken’ tot: ´aids kun je genezen door met een maagd te slapen’. Maar de kerken willen meer dan informatie: hoe leer je te praten over gevoelige onderwerpen als seks, relaties, huwelijkstrouw en opvoeding? En wat zegt de Bijbel er over? En hoe bereik je analfabeten, en mensen die net hebben leren schrijven?

EEN HEEL GEWOON AFRIKAANS MEISJE

Met het oog hierop werd het boekje kande geschreven, de geschiedenis van een Afrikaans meisje dat te maken krijgt met de gevolgen van aids. In verhaal-vorm passeren belangrijke thema’s de revue: het links laten liggen van aidspatiënten, de materiële gevolgen, het overlijden van de vader én de moeder, een tiener die een gezin draaiende houdt en daarin hulp krijgt, de gevaren die aidswezen, vooral meisjes, bedreigen, de rol van de familie en de kerk daarin.

Op een dag is de 10-jarige Kande met haar vriendinnen op de markt en vertelt ze dat haar moeder in verwachting is. “Die baby krijgt dan ook aids, net als je vader!”, sneert een jongen die langsloopt.

Het verhaal is herkenbaar en pakkend, het kan worden gespeeld en gezongen. Het wordt voorgelezen bij de kapper en op de markt, in Bijbelstudiegroepen besproken en in de vorm van een workshop onder kerkleiders en voorgangers verspreid.

Sterk punt is natuurlijk dat het in de eigen taal vertaald wordt. ´We hebben hier net een kande workshop met teams van 9 verschillende talen achter de rug,` schrijft Truus Babila uit Kameroen. ´Het hielp enorm om een andere houding t.o.v. van aidspatiënten in te nemen. Een voorganger realiseerde zich dat hij aidspatiënten in zijn gemeente links liet liggen. Door het materiaal had God had hem laten zien dat hij meer aandacht moest geven aan zieken, wezen en weduwen. Het boekje en het werkboek gaven stof tot uitgebreide discussies, waarin mensen veel persoonlijke dingen deelden. Twee teams die 2 jaar geleden meededen gebruiken het materiaal op scholen en in leesklassen. Er zijn supportgroepen voor aidspatiënten ontstaan.` De verhalen uit kande worden op audio materiaal opgenomen, en er komen ook liederen, theater en rollenspelen bij, zodat het voor iedereen toegankelijk én aantrekkelijk wordt.

HIV/AIDS SPREEKT MIJN TAAL

Het boekje wordt in inmiddels gebruikt in meer dan 40 Afrikaanse talen, plus vier talen in PNG en Guatemala, landen waarin de aidsepidemie, naar gevreesd wordt, nog maar aan het begin staat. De reacties zijn positief. ´Mijn zus bleef bij haar man hoewel hij haar ontrouw was. Zij overleed vorig jaar aan aids, haar man stierf kort geleden. Hij gebruikte aidsremmers maar had dat haar nooit verteld. Nu heb ik in de aids-groep geleerd dat degene in het gezin die het eerst ziek wordt en sterft, níet automatisch degene is die de ziekte heeft binnengebracht! ` Dat is belangrijke informatie, vaak worden vrouwen het eerst ziek omdat ze zwakker zijn, en zij dragen de dubbele last van de schuld, de verzorging van zieke familieleden en soms verstoting. Deelnemers rapporteren voorts dat ze nu beter in staat zijn er met hun eigen gezin en kennissenkring over te praten. In Kameroen was een praktisch resultaat dat deelnemers zich lieten testen op hiv, zeer belangrijk voor een tijdige behandeling en het voorkomen van verdere verspreiding.

Het feit dat het boekje in de eigen taal is blijkt een eyeopener: ´Mijn twee broers waren al gestorven aan aids. In het dorp zeiden ze dat het hekserij was, en dat het de schuld was van mijn schoonzuster. Toen die schoonzus zelf overleed zeiden ze dat het aids was. Tja. Maar toen las ik een brochure van SIL hierover, in mijn eigen taal. En toen begreep ik pas hoe dat allemaal werkt. hiv/aids spreekt als het ware mijn taal! Dat betekent dat het geen vreemdeling is maar deel van ons dorp, van onze gemeenschap. Had ik dat maar eerder gehoord. ` (folder SIL/Kameroen).